Po latach praktyki jako nauczyciel języka niemieckiego i po wymianie doświadczeń z koleżankami uczącymi tego języka stwierdziłam, że w ostatnim czasie nauczyciele uczący języka niemieckiego mają ciągle rosnące zainteresowanie pracą z tekstem na lekcji. To dotyczy zarówno tekstów prostych, jak prospekt, folder, instrukcja, jak i tekstów literackich. Przy tej pracy pojawiają się liczne problemy dydaktyczne i metodyczne. Aby móc pomóc młodszym koleżankom postanowiłam przygotować referat połączony z zajęciami warsztatowymi. Swoją pracę postanowiłam podzielić na trzy części, a mianowicie:

 1) Podstawowe informacje dotyczące tekstu i procesu jego rozumienia

2) Kryteria doboru tekstu na zajęciach języka niemieckiego

3) Strategie czytania. Zajęcia warsztatowe

 Przy czym przedłożony materiał traktuję jako wkład do dyskusji a nie jako „receptę”. Będę zadowolona, jeśli dostarczy on koleżankom jakiegoś twórczego impulsu do własnych poszukiwań lub pomoże uporządkować dotychczas zdobytą w praktyce wiedzę empiryczną. W przygotowaniu referatu pomocną okazała się ksiażka „Sach – und Fachtexte im Unterricht. Methodisch – didaktische Vorschläge für den Lehrer. Goethe Institut 1985. Autorka – Inge Laveau.

 Tekst na lekcji języka niemieckiego.

Sposoby i strategie czytania

 1. Podstawowe informacje dotyczące tekstu i procesu jego rozumienia

 W codziennym życiu krajów przemysłowo rozwiniętych odbiór informacji odbywa się przeważnie za pomocą tekstów pisanych. Czytamy coś ciągle, świadomie lub nieświadomie: nazwy ulic, drogowskazy, nazwy sklepów, reklamy obok których przechodzimy, gazety, listy, dokumenty, instrukcje obsługi i wiele innych. Obecnie dodatkowo potężny odbiór tekstu pisanego odbywa się za pomocą Internetu. Czytanie zatem zajmuje w życiu rodowitego użytkownika języka danego języka ważne miejsce. A jak jest z językiem obcym? Jakie znaczenie ma czytanie dla cudzoziemca, który uczy się danego języka? Okazuje się, że im dalej położony jest kraj uczącego się języka obcego od kraju, w którym język ten jest językiem panującym, tym większą wagę przykłada się do pisemnych źródeł informacji: gazet, czasopism, książek. I choć telewizja satelitarna w dużym stopniu niweluje te różnice, to jednak w dalszym ciągu one istnieją.

Ponieważ obecnie języki obce, w tym również niemiecki opanowywane są coraz częściej bardziej ze względów pragmatycznych, aniżeli kształcących czy politycznych, to jeżeli te praktyczne korzyści rzeczywiście mają być osiągnięte -dydaktyka musi być zorientowana na cele i warunki uczącego się. Musi ona umożliwić uczącemu się wykształcenie takich sprawności i umiejętności, z którymi może on coś osiągnąć poza obrębem pomieszczenia klasowego. Czytanie zatem w wielu grupach i klasach ma szczególne znaczenie.

A co to jest tekst? W Małym Leksykonie Lingwistyki (Kleines Lexikon der Linguistik) tekst został zdefiniowany jako ogół znaków użytych w akcie komunikacji  (das Gesamt in einem Kommunikationsakt verwendten Zeichen). Albo inaczej mówiąc każda sensowna ustna lub pisemna wypowiedź z zamiarem komunikowania. (jede sinnvolle mündliche oder schriftliche Äußerung mit der Absicht, zu kommunizieren). Do znaków mowy dochodzą środki pozawerbalne. W ustnej komunikacji zaliczają się do nich mimika, gestykulacja, w pisemnej należą do nich środki topograficzne, ilustracje, schematy, piktogramy. Do tego należy również związek semantyczny zdań i poszczególnych słów. Związek musi być też między językowymi werbalnymi i pozawerbalnymi środkami wyrazu, aby komunikacja mogła funkcjonować. W niniejszym referacie ograniczę się do tekstów pisanych. Teksty takie umożliwiają zrozumienie i przekaz wiadomości. Są one też pomocne w przenoszeniu tradycji między pokoleniami. Teksty jako środek komunikacji wytwarzają relację między autorem tekstu i czytającym go odbiorcą. Są zatem funkcjonalne. Teksty mogą być pisane z zamiarem m. in.:

1.                przekazu aktualnych informacji

2.                zachęcenia do działania

3.                przekazania wiedzy

4.                rozprawienia się z kimś lub czymś

5.                zaproszenia

6.                poinformowania o kierunku

7.                Ostrzeżenia

8.                odnalezienia, poszukiwania (prośby)

9.                przekonania, nakłonienia, reklamy

10.                dostarczenia rozrywki.

Tym funkcjonalnym tekstom można przeciwstawić teksty niefunkcjonalne. Te teksty mogą być pisane dla podręczników nauki języków obcych. Ich celem jest przekazanie „języka”, który często rozumiany jest jako pensum leksyki i gramatyki. Funkcja tych tekstów nie polega na przekazie informacji. Ta istotna różnica ma konsekwencje dla lekcji języka obcego, gdy celem lekcji polegającej na czytaniu jest zebranie informacji.

Czytanie ze zrozumieniem jest skomplikowaną sprawnością, która wymaga od ucznia nie tylko określonych umiejętności językowych (posługiwanie się słownictwem i gramatyką), ale także znajomości strategii czytania i umiejętności ich zastosowania. W procesie tym zaangażowane są: percepcja wzrokowa, pamięć, umiejętność odkodowywania informacji pisanej (zmiana grafemów na fonemy), dedukcja, antycypacja i wyobraźnia. Ważną rolę w tym procesie mają czynniki afektywne. Niektórzy podkreślają rolę niepokoju, który często jest sprawcą niepowodzeń w czytaniu w języku obcym.

 2. Kryteria doboru tekstu

Wybierając tekst na zajęcia języka niemieckiego trzeba brać pod uwagę kryteria uwarunkowane uczącymi się (lernbedingte Kriterien) oraz kryteria związane z materiałem, czyli samym tekstem (materialbedingte Kriterien). Muszą tu być uwzględnione przesłanki uczącego się, a więc jego wiedza, doświadczenie, kompetencje językowe, zainteresowania czytelnicze, a także przesłanki dotyczące tekstu, jak jego jakość, zrozumiałość dla ucznia, układ graficzny.

Dobrze jest zatem przed wyborem tekstu zadać sobie kilka prostych pytań:

1.                Z jakiej dziedziny i z jakiego źródła wybrać tekst? Jakiego autora?

2.                Ikonografia, logika wypowiedzi?

3.                Jakie wrażenie wizualne robi tekst? Jaką czcionką jest napisany uczniów chcę rozwinąć (komunikacja, gramatyka, słownictwo,? Czy towarzyszą mu zdjęcia, rysunki, wykresy Nad czym będę pracował (a)? Co chcę osiągnąć? Jakie umiejętności?

Teksty powinny być dobierane pod kątem zainteresowań uczniów lub pod kątem przyszłych egzaminów. Nie powinny być oderwane od realiów kraju lub realiów kraju lub obszaru języka nauczanego. Wybrane teksty nie powinny zawierać dużej liczby słów rzadko spotykanych, bo uczniowie nie mając możliwości aktywnego korzystania z nich szybko je zapomną.

 3. Strategie czytania

 Strategie czytania zależą w dużym stopniu od uwarunkowań kulturowych, edukacyjnych i społecznych czytelnika. Ale powodzenie nauki czytania – osiągnięcie przez uczniów złożonej sprawności i dojrzałości czytelniczej zależy przede wszystkim od nauczyciela – jego formacji umysłowej i duchowej, jego wykształcenia a zwłaszcza przygotowania zawodowego. Strategia (inaczej styl) czytania (Lesestil) wyznaczona jest przede wszystkim przez cel czytania. To pojęcie wyraża jak tekst jest czytany. To jak wyznaczone jest przez przyzwyczajenia czytelnicze, zainteresowania, cele czytania, rodzaje tekstów. W literaturze fachowej istnieje wiele oznaczeń stylów czytania. Moim zdaniem najciekawsza wydaje się szkoła Löschmanaa/Buhlmanna, wg ktorej  rozróżnia się trzy lub cztery style czytania:

Czytanie szczegółowe (das totale Lesen):      przyjęcie wszystkich informacji zawartych w tekście przez czytelnika

 czytanie kursoryczne (das kursorische Lesen):    wybór przez czytelnika ważnych (głównych) informacji tekstu

 czytanie selektywne (das selegierende Lesen):    szukanie i wybór przez czytelnika całkiem konkretnych informacji

 czytanie orientacyjne (orientierendes Lesen):     czytelnik przegląda zawartość tekstu aby się dowiedzieć, czy tekst jest dla niego interesujący czy też nie.

 W zależności od celu te same teksty mogą być czytane na różne sposoby. Przy tekstach autentycznych trzeba uczniowi podać rodzaj zadania, aby mógł zastosować któryś z opisanych wyżej stylów, albo wykazać jakie cele czytania warunkują jakie style. Pomocny dla nauczyciela może okazać się tabelaryczny przegląd ćwiczeń czytania z przyporządkowaniem do poszczególnych stylów. Tabelę tę zamieszczam w wersji oryginalnej za Inge von Laveau. Do referatu dołączam przykładowe teksty służące ćwiczeniu konkretnych strategii czytania. Teksty pochodzą z cytowanej na początku referatu książki autorstwa Ingi von Laveau pt. Sach- und Fachtexte im Unterricht.

 

 

Tekst na lekcji języka niemieckiego.